Në të gjithë Bashkimin Evropian, të drejtat e personave me aftësi të kufizuara dhe arsimi gjithëpërfshirës po marrin gjithnjë e më shumë rëndësi në agjendën politike. Strategjitë publikohen, përcaktohen objektiva dhe hapen linja financimi. Megjithatë, nëse shikojmë më nga afër se ku përqendrohet kjo vëmendje, shfaqet një model i qartë: pothuajse e gjithë ajo është e orientuar drejt sistemit të arsimit formal — shkollave, universiteteve dhe kualifikimeve zyrtare. Puna me të rinjtë, arsimi joformal dhe hapësirat e përditshme ku miliona të rinj kalojnë kohën e lirë, pothuajse nuk përmenden fare.
Për një të ri me Çrregullim Specifik të të Nxënit (ÇSN), si disleksia, diskalkulia ose dispraksia, ky boshllëk nuk është diçka abstrakte. Ai ndikon drejtpërdrejt nëse mbështetja që ata marrin në klasë zhduket në momentin kur hyjnë në një klub rinor, kamp veror ose takim të skautëve.
Një strategji e ndërtuar për klasën
Pika kryesore e referencës së BE-së për këtë çështje, Strategjia Evropiane për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara 2021–2030, angazhohet për arsimin gjithëpërfshirës “në të gjitha nivelet” dhe thekson hendekun e vazhdueshëm në rezultatet mes nxënësve me dhe pa aftësi të kufizuara. Ky është një dokument vërtet ambicioz. Megjithatë, veprimet e tij konkrete — reforma e kurrikulave, trajnimi i mësuesve dhe standardet e qasshmërisë — janë pothuajse tërësisht të orientuara drejt arsimit formal. Arsimi joformal, të nxënit informal dhe puna me të rinjtë trajtohen, në rastin më të mirë, si çështje dytësore.
Kjo ka rëndësi sepse vetë Programi i Punës i Komisionit Evropian për vitin 2026 konfirmon se strategjia pritet të përditësohet: veprimet e reja duhet të përcaktohen deri në tremujorin e dytë të vitit 2026, pasi udhërrëfyesi fillestar ishte paraparë të zbatohej vetëm deri në vitin 2025. Kjo përbën një mundësi reale për të zgjeruar qasjen dhe për të përfshirë një perspektivë më të gjerë — por nuk ka asnjë garanci që puna me të rinjtë do të jetë pjesë e këtij diskutimi, përveç nëse vetë sektori e paraqet dhe e argumenton nevojën për përfshirjen e tij.
Shifrat flasin vetë
Statistikat e fundit të Eurostat-it për aftësinë e kufizuar, të publikuara në nëntor të vitit 2025, paraqesin një pasqyrë shqetësuese të asaj që ndodh kur sistemet e mbështetjes ndërtohen vetëm rreth arsimit formal. Në vitin 2024, 44.2% e të rinjve të moshës 18–24 vjeç me aftësi të kufizuara të rënda në të gjithë BE-në e kishin braktisur herët arsimin dhe trajnimin — krahasuar me vetëm 8.0% të bashkëmoshatarëve të tyre pa aftësi të kufizuara. Edhe në mesin e të rinjve me aftësi të kufizuara më të lehta, shkalla e braktisjes së hershme ishte më shumë se dyfish më e lartë krahasuar me të rinjtë pa aftësi të kufizuara (17.1% kundrejt 8.0%).
Kur një i ri largohet nga arsimi formal, për çfarëdo arsyeje, masat e strukturuara të mbështetjes që i kishte në dispozicion (kohë shtesë, materiale të përshtatura, staf mbështetës për të nxënit) zakonisht largohen bashkë me të. Ajo që mbetet janë rrjetet joformale, organizatat rinore ose hapësirat komunitare që mund të jenë të qasshme. Shpeshherë, kjo mbështetje është shumë e kufizuar, sepse këto hapësira nuk janë projektuar, financuar apo pajisur me trajnime për të vazhduar aty ku shkolla ka përfunduar.
Pse kjo është një çështje e punës me të rinjtë, dhe jo vetëm një çështje e shkollës
Arsimi joformal nuk është një alternativë më pak e rëndësishme krahasuar me shkollën — për shumë të rinj me Çrregullim Specifik të të Nxënit (ÇSN), pikërisht aty rindërtohen vetëbesimi, aftësitë drejtuese dhe ndjenja e përkatësisë shoqërore pas viteve të vështirësive në aspektin akademik. Një klub rinor ose një trajnim nuk shoqërohet me nota, por përfshin dinamika grupore, udhëzime të shkruara, aktivitete me kohë të kufizuar dhe të gjitha pengesat e njëjta me të cilat përballet një i ri me disleksi ose dispraksi në klasë — vetëm se pa asnjë nga strukturat e njohura të mbështetjes.
Pikërisht këtë boshllëk synon ta adresojë projekti “Dys in Youth Field”: duke pajisur punonjësit me të rinjtë me mjete praktike për t’i bërë mjediset joformale vërtet të qasshme dhe gjithëpërfshirëse.
Burimet
- Komisioni Evropian, Strategjia Evropiane për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara 2021–2030
- Platforma Evropiane për Rehabilitim (EPR), Programi i Punës i Komisionit Evropian për vitin 2026 përfshin veprime në Strategjinë për Aftësinë e Kufizuar, Arsimin, Vendet e Punës Cilësore, Shëndetin Mendor dhe Inteligjencën Artificiale (tetor 2025)
- Eurostat, Largimi i hershëm nga arsimi: përqindje e lartë tek të rinjtë me aftësi të kufizuara (13 nëntor 2025)